Byte'larin fendi kagidi yendi

Byte'larin fendi kagidi yendi | Published in Radikal Design Newspaper | 11.09 | Banu Alpay

Ebonit malzeme üzerine basılmış kırılgan disklerden, taş plaklara, 45’liklerden CD’lere kadar müziğin görsel tercümesinde 1850’lerden bu yana bir çok format değişikliği oldu. Artık müzik web üzerinden paylaşılırken, tozlu plak ceketleri ve CD kitapçıkları koleksiyon parçaları haline geldiler. İnternet müzik dağıtımının devi olarak iTunes, albüm grafiklerinin geleceğinde yeni bir sayfa açtı ve iTunes LP’yi piyasaya surdu.

Albüm grafikleri, kaset CD yada plak formatında olsun 1950’lerden bu yana müzik severlerin seçim yapmasında ve müzisyenle aralarında kişisel bir ilişki kurmalarında aracı oldu. Sanatçının el yazısından(en azından biz öyle sanıyorduk), özel teşekkür notları, şarkı sözleri, stüdyo fotoğrafları, yorumlar derken kendinizi sanatçıyla özleştirip, özenle saklayabileceğiniz, bazen hatta albümün kendisinden bile daha çok önem verdiğiniz, fenomenleşmiş albüm sanatı 1950’lerde piyasaya çıktı. Kimileri iyi bir albümün kraft kağıdına sarıldığında bile aynı şekilde satılacağını savunurken (Led Zeppelin,1979’da piyasaya sürdüğü albümünde bunu kanıtlamıştı), kimileri ise albüm kapağının satışlara büyük artış sağlayacağını savundu. Zamanında insanlar sevdiği sanatçıları daha yüzlerini bile görmeden radyodan takip ederken belki kese kağıdına sarılabilirdi plaklar ama 60’larda büyük plak şirketlerinin pazarlama uzmanları raflarda göze çarpacak albüm kapaklarını satışlar adına şart kıldı. 

Tasarımcılar, 60’ların hippi ruhunu temsil eden tribal efektlerden, 70’lerin punk çığlıklarına kadar bir çok toplumsal ve sanatsal hareketi de tarifllemiş müzik grafikleri ile, müzisyenlere alternatif ve daha kişisel birer sahne oluşturdular. Çoğu zaman albüm kapakları korudukları müziğin ruhunu başari ile temsil ederken kimi zaman müziğin önüne geçmeyi bile başardılar. İngiliz tasarımcılar Peter Seville ve Vaughn Oliver’in Factory Records adına Joy Division ve New Order gibi gruplara tasarladıklari kapaklar ile sadece müziği değil, haricinde gelişmiş grafik anlatımları da ortaya çıkardı, öyle ki albüm kapakları barındırdıkları müziğin ötesinde kendi kendilerini klasikleştirdiler. Dönemsel tarzlardan nasibini almış Türk plak kapaklarından bahsetmek gerekirse, Ümit Besen’in fantastik dünyasını bulutlara kazıyan Şikayetim Var albüm kapağını ve gibilerini de unutmamak lazım.

50’ler ve 80’ler arası altın çağını yaşamış olan albüm grafikleri CD’nin doğuşu ile ilk darbeyi almış oldu. Alanlarının daraltılmasından şikayetçi olan birçok tasarımcı zamanla formata ayak uydurmayı başarsalar bile artık herşey yavaş yavaş dijital çağın egemenliğinin altına girmeye başladı. Albüm grafiklerinin içten ve analog tarzı ile müziğin dijital formlara adaptosyonu arasında köprü kuran CD’ler, bir albüm ekibi ve müzisyenler artık etrafta olmasalar bile plastik kutular içinde kalbimiz ve raflarımızdaki sürdürebilirliklerini korumayı başardılar. Günümüzde halen özel tasarım CD ve plaklar bu mecranın normlarını zorluyor olsalar da artık nostaljik ve görsel nedenlerden piyasaya sürülmekteler. (Setephen Sagmeister’ın, David Byrne ve Brian Eno’nun ortak albümleri için farklı materyal ve baskı teknikleri kullanarak kurguladığı teneke bir müzik kutusu kıvamındaki CD tasarımı ile koleksiyonerleri mutlu etmeyi başaranlardan)

İnternet üzerinden nefes alıp verdiğimiz bu dönemde artık albümler ve grafikleri dijital kodlar ve pixeller arasina sıkışmış durumdalar. Ancak Apple, albüm satın alırken küçültülmüş albüm kapaklarına bakmaktan gözleri bozulan müşterileri adına geçtiğimiz ay iTunes LP uygulamasını piyasaya surerek albüm grafikleri için geç te olsa yeni bir platform oluşturdu.

iTunes LP, sanatçılara özel tasarlanmış interaktif müzik paketlerini, yani içinde şarkı sözleri, müzik videoları, sanatçı notları ve fotoğraflarını bulunduran interaktif CD paketlerini iTunes üzerinden satın alabileceğiniz bir uygulama. iTunes LP şu anda sadece 12 pop üler sanatçının albümüne yer veriyor olsa da platformu açık tutmaya calışıyor.

Bağımsız plak şirketleri tarafından eleştiri bombardımanına tutulan Apple’ın iTunes LP üzerinden albüm satmak isteyenlerden tasarım ve uygulama için10,000$ gibi bir fiyat istediği gibi söylentiler ortada dolaşıyor. Apple bu ve bunun gibi elestirileri reddetse de henüz çok yeni olan bu uygulamanın eksiklik gösterdiği bir çok nokta var. Albümü satın aldığınızda müzik dosyalarını başka bilgisayarlara ve iPod, iPhone gibi cihazlara aktarabilseniz de beraberinde gelen grafikler sadece bilgisayarınızda kalıyor. Dijital albüm paketleri oluşturulduktan sonra üzerlerinden güncelleme yapılmıyor.

Apple, iTunes LP’ye alternatif olarak plak şirketlerine, iPhone için geliştirilmiş olan ve 90.000 kadar uygulama barındıran AppStore üzerinden albüm ve sanatçılara özel programlar geliştirmelerini öneriyor. Programcılar bu sayede, HTML ve iPhone için oluşturulmuş yönergeler aracılığı ile daha geniş kitlelere ulaşabilecek, düşük maaliyetli ve albüm grafiklerini bytelara sığdırabilecek (?) yazılımlar oluşturabilirler.

Tasarladığı cihazlar ile popüler kültürü yönlendiren ve hayatımıza hem fiziksel hem sosyal yeni alışganlıklar getiren Apple, yeni çağın medya konsolu olarak albüm sanatı geleneğini nereye taşıycak göreceğiz.

Images: iTunes LP